Μπορεί η αγένεια να σε κάνει επαναστάτη/τρια; Ναι μπορεί. Γιατί; Γιατί απλά όταν ο άνθρωπος πληγώνεται, δυσφορεί και επαναστατεί. 

Είναι η αγένεια βία; Ναι η αγένεια είναι είδος λεκτικής βίας. Γιατί; Γιατί ουσιαστικά αποτελεί μια προφορική προσβολή, επίθεση ή/και υποτιμητική συμπεριφορά, ίσως και με ύπουλες τακτικές, συνθήκες που στην πράξη είναι βίαιες προς τον άλλο άνθρωπο, του/ης ασκούν ψυχολογική πίεση και κατά συνέπεια προκαλούν δυσφορία, θλίψη, απομάκρυνση/φυγή, αντίδραση, αντεπίθεση, επανάσταση. Και εαν ο άνθρωπος δέχεται αγένεια και δεν επαναστατεί; Αποκλείεται, θα έρθει η ώρα που θα επαναστατήσει! Διότι κάθε άνθρωπος δεν αντιδρά με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο χρόνο.

Σύμφωνα με την Πύλη της Ελληνικής Γλώσσας, η λέξη αγένεια σημαίνει έλλειψη καλών τρόπων συμπεριφοράς και η λέξη επαναστάτης σημαίνει αυτός/η 1.που μάχεται σε επανάσταση ή είναι δημιουργός/οπαδός επαναστατικών θεωριών, 2. που έχει ατίθασο/ανυπότακτο χαρακτήρα, 3. που έχει προκαλέσει πολύ μεγάλες καινοτομίες σε ορισμένο τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας. 

Ο Τζείμς Ντιν γεννήθηκε 8 Φεβρουαρίου 1931, στο Μάριον της Ιντιάνα, όπου έζησε με τους γονείς του μέχρι τα 6 του χρόνια.Ο πατέρας του ήταν οδοντοτεχνίτης και η μητέρα του εργάτρια, που μετά την γέννα αφοσιώθηκε στην ανατροφή του. Ο Ντιν γεννήθηκε με μεγάλη μυωπία, έπρεπε να φοράει συνεχώς γυαλιά και γενικότερα η υγεία του ήταν ευπαθής. Η μητέρα του από βρεφική ακόμα ηλικία, του πρόσφερε πλήθος καλλιτεχνικά και αθλητικά ερεθίσματα. Η υγεία του βελτιώθηκε, όταν μετακόμισαν στο αγρόκτημα της αδελφής του πατέρα του. Όταν ο Τζέιμς έγινε 5 ετών ο πατέρας του ανέλαβε μια θέση στη Γενική Διεύθυνση Βετεράνων του Δυτικού Λος Άντζελες στο Ουέστγουντ. Μετακόμισαν εκ νέου και η μητέρα του έγινε η άγρυπνη προστασία του στο σχολικό περιβάλλον, που τα παιδιά είχαν αστική νοοτροπία  και πείραζαν το χωριατόπαιδο. Το 1938 η μητέρα του αρρωσταίνει με καρκίνο της μήτρας και πεθαίνει. Το γεγονός σημαδεύει τον Ντιν.  Απο κει και έπειτα ο πατέρας του αδυνατεί να τον φροντίσει. Στις 7 Δεκεμβρίου του 1941 η Αμερική ενεπλάκη στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, και ο πατέρας του επιστρατεύεται. Η θεία του Ορτανς και ο σύζυγος της τον αγάπησαν και τον μεγάλωσαν σαν βιολογικό τους παιδί, με παραδοσιακές αρχές, ενώ το αγρόκτημα τους στην Ιντιάνα του έδωσε πολλά ερεθίσματα, υπαίθριες δραστηριότητες, παιχνίδια και μαστορέματα με τα ποδήλατα. Σαν μαθητής ήταν απόμακρος εξαιτίας της έλλειψης της μητέρας του. Όταν έγινε 15 ετών ο θείος του, του χάρισε μια μοτοσυκλέτα χαμηλού κυβισμού απο την Τσεχοσλοβακία, και τα σαββατοκύριακα συναντιόταν σε ένα στέκι μοτοσυκλέτας μαζί με άλλους οδηγούς.  Υπεύθυνη και καθοριστική για την αναγνώριση του ταλέντου του στην υποκριτική και την εξέλιξή του, υπήρξε η δασκάλα του Αντελάιν, η οποία διορίστηκε το 1940 στο σχολείο, και εγκαινίασε ένα πρόγραμμα θεατρικών παραστάσεων, που συμμετείχε ο Τζέιμς και συντάρασσε το κοινό, αποσπώντας μετάλλια και επαίνους. Στο πρόσωπο της Αντελάιν, ο Ντιν βρίσκει ένα υποκατάστατο της μητέρας του. Η Αντελάιν του έδινε όλα τα ερεθίσματα και την υποστήριξη, που του έδινε και η μητέρα του, και αναπτύχθηκε μεταξύ τους μια ιδιότυπη πολύ στενή σχέση. Το 1949 μετά την αποφοίτηση του, πήγε στην Καλιφόρνια για να σπουδάσει, και έμεινε στο διαμέρισμα του πατέρα του. Ο πατέρας του τον έγραψε το Κολέγιο της Σάντα Μόνικα για να σπουδάσει αθλητικά και διαιτησία, και του έκανε δώρο το πρώτο του αυτοκίνητο μια Chevrolet σεντάν, προσπαθώντας να καλύψει το κενό της απουσίας του απο την ζωή του γιού του.  Μετά από ένα χρόνο, ο Ντιν χωρίς να ακούσει κανένα, γράφτηκε στο τμήμα Δραματικής Τέχνης του UCLA. Δούλεψε όλο το καλοκαίρι για να συγκεντρώσει χρήματα. Πριν γραφτεί στο κολλέγιο πήγε να συναντήσει τη δασκάλα Αντελάιν. Στην πόλη Μάριον είδε την ταινία Το κορμί μου σου ανήκει (The Men), με θέμα τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι ακρωτηριασμένοι βετεράνοι, στην προσπάθειά τους να προσαρμοστούν στη ζωή ενός παραπληγικού. Ο πρωταγωνιστής ήταν ο Μάρλον Μπράντο  γεννημένος 1924, ο οποίος γίνεται το πρότυπο του Ντίν. Ο Μπράντο είχε κάνει πάταγο στο έργο Λεωφορείο ο Πόθος,  είχε εκπαιδευτεί με τη Μέθοδο Στανισλάφσκι και είχε εντυπωσιάσει Χόλιγουντ και κριτικούς. 

Το Φεβρουάριο του 1955 ο Τζέιμς αγοράζει μια λευκή Porsche 356 Speedster και λαμβάνει μέρος σε επικίνδυνους αγώνες ταχύτητας. Τα γυρίσματα του Επαναστάτη χωρίς αιτία ξεκίνησαν τέλη Μαρτίου 1955. Η πρώτη σκηνή που γυρίστηκε ήταν ο καβγάς με σουγιάδες, έξω από το Πλανητάριο στο Πάρκο Γκρίφιθ. Ο Τζακ Ουόρνερ έδωσε εντολή για έγχρωμο σινεμασκόπ, γεγονός που καθόρισε την εικόνα του Τζέιμς Ντίν.  Ο ήρωας Τζίμι Στάρκ γιος μια μεσοαστικής οικογένειας, συλλαμβάνεται απο αστυνομικούς επειδή οδηγεί μεθυσμένος. Οι γονείς του, που δεν είναι καταπιεστικοί, τον παραλαμβάνουν απο τα κρατητήρια. Την επόμενη ημέρα πηγαίνει στο καινούργιο σχολείο και γνωρίζει την Τζούλι (Νάταλι Γουντ), την οποία είχε δει την προηγούμενη ημέρα να κρατείται στην αστυνομία, επειδή συμπαραστεκόταν σε ένα μοναχικό συμμαθητή της τον Πλέιτο, ο οποίος είχε αντικοινωνική συμπεριφορά. Ο Πλειτο ήταν ένα πλούσιο αγόρι παραμελημένο από τους γονείς του,  που είχαν χωρίσει και που επίσης είχε συλληφθεί για αντικοινωνική συμπεριφορά. Ο Τζίμι λαμβάνει μέρος σε οδηγική μονομαχία με τον Μπαζ, το αγόρι της Τζούντι και επικεφαλή των ανταγωνιστών του, όμως ο Μπαζ με δική του υπαιτιότητα σκοτώνεται. Ο Τζίμι πηγαίνει στους γονείς του, αλλά δεν καταλαβαίνουν τη σοβαρότητα, και μαζί με τη Τζούντι και τον Πλέιο, οι τρεις νέοι καταφεύγουν σε ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο. Ποιος θα ανακαλύψει τους τρεις φίλους; Οι εκδικητικοί φίλοι του σκοτωμένο Μπάζ ή η αστυνομία μαζί με τους γονείς των παιδιών, που γνωρίζουν ότι ο Πλέιτο έχει το όπλο του πατέρα του. Επίκεντρο της ταινίας είναι η σχέση ανάμεσα στους τρεις νέους, που έχουν ένα κοινό, καθοριστικό για την ψυχολογία και την συμπεριφορά τους, τη σχέση και την αποδοχή απο τους γονείς τους. Στην πραγματική ζωή και οι τρεις ηθοποιοί είχαν τραυματικά βιώματα κατά την παιδική τους ηλικία. 

Από πολύ νωρίς στην καριέρα του, ο Ντίν έδωσε σημασία στην ομορφιά του και φρόντιζε την εξωτερική του εικόνα. Παρόλο που ήταν μετρίου ύψους 1,72, συγκριτικά με άλλους γόηδες της εποχής, αυτό δεν τον εμπόδισε να κατακτήσει ερωτικά ένα εκτενή κατάλογο γυναικών. Σε αρκετές περιπτώσεις ένιωθε έλξη για μεγαλύτερες γυναίκες, εξαιτίας της έλλειψης της μητέρας του. Παράδειγμα πως στα γυρίσματα του Γίγα, ο Ντιν αρεσκόταν να μονοπωλεί την παρέα της Τέιλορ, αφήνοντας τον Ροκ Χάντσον στα κρύα του λουτρού. Η Τέιλορ διασκέδασε με τον ανταγωνισμό των δυο αντρών. Ο Μαρλον Μπράντο είχε πει για τον Ντιν, πως ήταν ευαίσθητος, με κάποια απρόβλεπτα στοιχεία στο χαρακτήρα του. Δεν ήταν ηφαιστειώδης, ούτε εκρηκτικός, αλλά διέθετε υπόγεια ενέργεια και απέπνεε την απροσδιόριστη αίσθηση ενός πληγωμένου ανθρώπου. Ο Μάρτιν Σιν αναφέρει ότι ο Μάρλον Μπράντο άλλαξε τον τρόπο ερμηνείας των ηθοποιών, ενώ ο Τζέιμς Ντιν άλλαξε τον τρόπο ζωής των ανθρώπων. Ο Σάμι Ντείβις Τζούνιορ είχε πει ότι σε αυτό που έκανε, ήταν ο καλύτερος απο οποιονδήποτε άλλο στον κόσμο και ο Ρόναλντ Ρίγκαν αναφέρει ότι ήταν ένας έξυπνος νεαρός ηθοποιός, που φαινόταν να ζει μόνο για τη δουλειά του. Ήταν απόλυτα αφοσιωμένος.

Πριν την επίσημη προβολή της ταινίας Επαναστάτης χωρίς αιτία, ο Τζέιμς αντάλλαξε την λευκή του porsche,  με μια νέα ασημένια Porsche Psyder 550, δίνοντας μια επιταγή 3000 δολαρίων, ως υπόλοιπο του αυτοκινήτου που κόστιζε 6900 δολάρια. Το νέο αυτοκίνητο έφερε τον αγωνιστικό αριθμό 130, το όνομα Μπασταρδάκι και υπέστη τροποποιήσεις απο τον μηχανικό του Τζέιμς. Ήταν το αυτοκίνητο, με το οποίο στις 30 Σεπτεμβρίου 1955 θα σκοτωθεί σε σύγκρουση με ένα φορτηγό στο δρόμο προς το Σαλίνας. Στις 13 Οκτωβρίου ολοκληρώθηκε η παραγωγή του Γίγα. Στις 16 Οκτωβρίου προβλήθηκε για πρώτη φορά στο Astor Theater της Νέας Υόρκης, χωρίς επίσημη πρεμιέρα η ταινία Επαναστάτης χωρίς αιτία και στις 10 Οκτώβριο 1956 έκανε πρεμιέρα ο Γίγας. Οι κριτικές ήταν διθυραμβικές και ο Ντιν παρόλο που ήταν απών, ζει μέχρι σήμερα μέσα απο τις ταινίες του. 

Απο τη μελέτη του βιβλίου παρατήρησα, πως και στις τρεις ταινίες Ανατολικά της Εδέμ, Επαναστάτης χωρίς αιτία, Γίγας, ο Ντίν υποδύθηκε έναν γιο που προσπαθούσε να κερδίσει την αγάπη του πατέρα του, έναν γιο που δεν μπορούσε να δημιουργήσει μια βάση κατανόησης με τους γονείς του,  έναν τύπο παρείσακτου που δεν μπορούσε να διεισδύσει σε ένα καθαγιασμένο κύκλο. Και στους τρεις ρόλους είναι ένας μοναχικός τύπος, που έρχεται σε σύγκρουση με τις κατεστημένες αντιλήψεις και τα στερεότυπα. Πέρα απο την αντισυμβατική συμπεριφορά, ο Ντίν υπήρξε ορκισμένος ρομαντικός. Το σκληρό εξωτερικό περίβλημα, κάλυπτε τα συναισθήματα που τον κατέκλυζαν. Η εικόνα του καθιερώνεται με την ταινία Επαναστάτης χωρίς αιτία,  ως το στερεότυπο του προβληματικού μπερδεμένου παιδιού της δεκαετίας του 50', που χάνει τον έλεγχο. Ο Ντιν προσδιορίζει την προσωπικότητα του αποξενωμένου παρεξηγημένου εφήβου, που ο κόσμος χαρακτήριζε αντικοινωνικό, αγνοώντας τα συναισθήματα και τις ηθικές αντιλήψεις του. Ο ήρωας Τζιμ Σταρκ, όσο και εάν διαφωνεί με τους γονείς του, στην πραγματικότητα επιζητεί την αγάπη τους. Για τους εφήβους που άνηκαν σε παρόμοια περιβάλλοντα , έγινε ο λαϊκός ήρωας, που εξωτερίκευσε τις απογοητεύσεις, τη δυσαρέσκεια και την αποξένωση που βίωναν. Για την επανάσταση των εφήβων αιτία ήταν η λανθάνουσα/ελλιπή επικοινωνία με τους γονείς τους. 

Παρακολουθώντας την ταινία και διαβάζοντας το συλλεκτικό βιβλίο James Dean Το πορτρέτο ενός μύθου, εκδόσεων Μεταίχμιο, σχημάτισα την προσωπική άποψη πως τελικά ο ήρωας είχε λόγο να είναι Επαναστάτης με αιτία. Έκανα ακόμα και τη σκέψη, πως επειδή την εποχή των γυρισμάτων υπήρχε λογοκρισία, όπως αναφέρει το βιβλίο, και έγιναν παρεμβάσεις για το πως έπρεπε να προβληθούν οι νεανικοί χαρακτήρες και οι συνήθειές τους, ώστε να μην προκαλέσουν και να μην παρακινήσουν το νεανικό κοινό σε παρεκκλίνουσες των καθιερωμένων στερεοτύπων συμπεριφορές, ίσως ο τίτλος ήθελε να προκαλέσει υποσυνείδητους προβληματισμούς όπως Για ποιο λόγο γίνεσαι επαναστάτης και αμφισβητείς τα καθιερωμένα ήθη, τις γονεϊκές υποδείξεις και τους νόμους; Θα ήθελες να βρεθείς στη δυσχερή θέση αυτών των νέων παιδιών; Εφόσον υπάρχουν κανόνες και συμβάσεις, πρέπει να υπακούς και να έχεις μια οριοθετημένη/καθωσπρέπει συμπεριφορά. Αλλιώς θα είσαι δακτυλοδεικτούμενος, θα χαρακτηριστείς επαναστάτης, που για την εποχή που δόθηκε ο τίτλος στην ταινία, ήταν ανατρεπτικό και έφερε μια αρνητική έννοια. Είσαι επαναστάτης, είσαι αντισυμβατικός, είσαι μη αποδεκτός κοινωνικά..

(*στη πραγματικότητα, συμφωνείς δε συμφωνείς, λέγε ναι στην καταπίεση, λέγε ναι στα παράλογα, λέγε ναι στην αποδόμηση της προσωπικότητας σου, λέγε ναι στη βία,  λέγε ναι στην καταστροφή της ζωής σου, λεγε ναι μέχρι να ματώσεις, λέγε ναι μέχρι να εξαφανιστείς, λέγε ναι μέχρι να πεθάνεις (πόσες φορές να πεθάνω και να ξαναναστηθώ; ).. Μα ακόμα και τότε θα ζούνε με την αγωνία,  ποια ημέρα θα σε ξαναδούν μπροστά τους, αφού δεν κατάφεραν να σε πεθάνουν, όσες φορές και εαν σε σκότωσαν..) (επαναστάτης μπορεί να είναι κάλλιστα και αυτός/η που έχει διαμορφώσει την προσωπική του γνώμη και πορεία, μένοντας σταθερός στα πιστεύω του, και αυτός που αρνείται τα παράλογα και άδικα που του επιβάλλουν) 

Στην καθημερινή ζωή, εαν παρατηρήσεις καθαρότερα τους ανθρώπους απέναντί σου, θα ανακαλύψεις και άλλους επαναστάτες ανεξαρτήτως φύλου... Είναι εκείνοι οι πρωτοπόροι που ανοίγουν επαναστατικούς δρόμους εκεί που οι επαναστάσεις καταστέλλονται, εκείνοι που δημιουργούν τα πνευματικά όπλα και αφυπνίζουν συνειδήσεις, που χαράσσουν επαναστατικές στρατηγικές με προφορικές και γραπτές προκήρυξεις, εκείνοι με το σκληρό εξωτερικό περίβλημα και τα φλογερά συναισθήματα στο εσωτερικό, οι εργάτες και οι φιλόσοφοι της ζωής που σε κοιτούν ξεκάθαρα στα μάτια, που οι κινήσεις των χεριών και του κορμιού τους αποπνέουν ερωτισμό και επιβλητικότητα, που με μια λέξη καταφέρνουν να σου προκαλέσουν βαθιά έμπνευση, και εκείνοι οι επαναστάτες, με τις αξεπέραστες χειραψίες παλαιάς κοπής, που σταδιακά χάθηκαν όπως χάθηκαν και οι γνήσιοι υπεύθυνοι επαναστάτες..

Η ταινία Επαναστάτης χωρίς αιτία, φέτος το 2025, έκλεισε 70 χρόνια κυκλοφορίας.  Ο Τζείμς Ντιν, ήταν και θα είναι αιώνια έμπνευση..

© Αγγελική Γ. Πιτσόλη 

Γυναίκα, Αριστούχος Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών  

Επιστήμονας Επικοινωνίας, Ιδιωτικής Ασφάλισης και Πολιτισμού

Αιώνια Ημερομηνία